Ich bin der Welt noch nicht abhanden gekommen … en de wereld komt niet van ons af.

In het boek Tien-en-één-nacht van Lewinsky staat een SF-achtig verhaal over een jonge man, die op een kwade dag wakker wordt in een vreemde wereld. De vertelling is een variant op het sprookje van de Zevenslaper. Deze man in kwestie heeft zich echter niet zomaar verslapen. Hij is door zijn eigen overlijden hééngeslapen – zoals wordt onthuld aan het einde van het verhaal – zodat hij ‘s ochtends doodgemoedereerd vanuit zijn bed het volle leven wil binnenstappen.

Hij ondervindt dan echter dat zijn geliefde zich een ongeluk schrikt van het spook dat zij ziet. Nog confronterender is het feit, dat zijn collega’s hem niet eens meer kennen en hem negeren. Bovendien wordt hij niet herkend door het digitale systeem dat de samenleving beheerst. Zijn pasje – waarmee normaliter alle deuren open gaan en dat een voorwaarde is om deel te nemen aan het maatschappelijk verkeer – is geblokkeerd. Uiteindelijk wordt de jongeman door de dood ingehaald en komt er een einde aan de verwarring. Een cynische vorm van euthanasie.

Ik las het hierboven samengevatte verhaal afgelopen zaterdag met een groep vrienden. Het bleek zich te lenen voor ten minste twee interpretaties, die insteken op twee verschillende niveaus van deze vertelling.

I. De nachtmerrie van het ontwaken in een vreemde wereld

Op de eerste plaats is het verhaal een beangstigende parabel of metafoor voor het levensgevoel dat je kan bekruipen als je, zoals ik momenteel, op loopafstand je vijftigste verjaardag in een hinderlaag ziet liggen. Dit levensgevoel lijkt erg veel op de duizelingwekkende ervaring van de jongeman. Je ontdekt dat de wereld om je heen minder vertrouwd is, dat je de weg kwijt dreigt te raken. Je komt er achter dat spelregels zijn veranderd en bordjes zijn verhangen, toen je even een andere kant uitkeek. Je merkt dat anderen wazig kijken als je iets zegt of doet wat voor jou heel vanzelfsprekend is. Jij en de wereld om je heen zijn vreemden voor elkaar aan het worden.

Dit levensgevoel, een soort milde Alzheimer van louter sociologische aard, uit zich bij mij in de verbijstering over het instorten van de boekenmarkt of het geruisloos verdwijnen van de klassieke CD. Het is het weeë gevoel in mijn ingewanden als ik zie dat de EO het (hoe dubbelzinnig ook) opneemt voor homo’s of als ik kennis neem van de vreedzame en vrolijke co-existentie van contrasterende zielen in de borst van bekende Nederlanders als Monique Samuel. Het is het gevoel dat de grond onder mijn voeten boterzacht wordt, omdat in de politiek rechts links is geworden en links rechts.

Mijn frames kloppen niet meer. Mijn pasje is verlopen en de systemen herkennen het niet meer. Gelukkig – zo maak ik mezelf wijs – ben ik nog wendbaar en lenig genoeg om te leren en mij aan te passen. Ik ben “der Welt noch nicht abhanden gekommen”.

II. Leve de online profilering

Het verhaal van Lewinsky – en hier komen we bij de tweede interpretatie – activeerde bij sommige lezers de verontwaardiging en paniek over de dominantie van digitale informatienetwerken in onze samenleving. Het verhaal is inderdaad te lezen als een (in dit opzicht overigens niet bijster originele) zedenschets van een dystopische samenleving, waarin de huidige tendensen van de oneline-isering zich extreem hebben doorgezet. (Het nieuws van de dag maakt het uiteraard begrijpelijk dat we deze link leggen.)

Eén van ons haalde er na het lezen van het verhaal terstond zijn laptop bij en riep via Youtube een SciFi-filmpje op. Het ging over een datend stel, dat via een geavanceerde ‘dating app’ geen geheimen voor elkaar heeft. In ieder geval beschikt de man dankzij de app over alle versier-technisch relevante informatie over de voorkeuren en allergieën van de vrouw. Daardoor kan hij zijn gedrag precies op haar afstemmen en de date gesmeerd laten verlopen – totdat zij op haar beurt deze manipulatie doorziet.

Dit visioen riep in onze groep discussie en controverse op. Waar gaat het heen, als we elkaar reduceren tot databundels en elkaar zo manipuleren? Waar zijn privacy, oprechtheid en echtheid? Waar is de improviserende flirt? We willen niet daten met data. De banvloek over Facebook werd uiteraard ook weer eens uitgesproken.

Er klonk echter ook een ander geluid. Is het eigenlijk ooit wel anders geweest? Strategisch communiceren zit diep in ons. Wij mensen hebben nooit anders gedaan, dan informatie over elkaar vergaren en elkaar in kaart brengen, om zodoende ons gedrag op de preferenties van de anderen af te stemmen. Sociaal verkeer bestaat voor 80 % uit het zoeken naar de knopjes die toegang geven tot de lekkernijen die de ander mij te bieden heeft: macht en status, geld en emplooi, vriendschap en liefde, seks en bevestiging.

Het is een illusie om te denken, dat dit onheil eigen is aan het facebooktijdperk. Het verschil tussen het Slechte Nu en het Goeie Ooit is alleen, dat datgene wat vroeger gebeurde aan de hand van roddel en achterklap, subtiele vragen en observaties, dankzij de online wereld méér door onszelf geregisseerd kan worden – weliswaar niet onbeperkt maar wel in grotere mate dan voorheen. Door je vrijmoedig – maar uiteraard ook gehaaid – in de online wereld  te begeven, kun je jezelf profileren op de manier zoals jij wilt – in elk geval veel sterker dan in de goede oude tijd van onzichtbare en ongrijpbare offline netwerken. Beeldvorming is minder oncontroleerbaar.

Laat ik, al is het maar om dwars te zijn, eens een lans breken voor deze optimistische visie. Werk aan uw online profiel, zou ik zeggen, en laat zien wat u zelf wilt laten zien. Stileer en friseer u zelf. Dan vind u sneller uw geestverwanten of mensen die zijn geïnteresseerd in de verborgen schatten die u herbergt. Anders bent u maar overgeleverd aan de goden. Want zelfs als u offline bent: er wordt toch over u gepraat. En de beelden die anderen van u zo gezellig informeel bij elkaar praten, zijn even duurzaam en hardnekkig als dat onafbreekbare zwerfafval in cyberspace, waarvoor we elkaar zo bang maken.

Alleen zo, als we ons informatie-lot in eigen handen nemen, komt de wereld niet van ons af.

Geef een reactie